कसं जगायचं?

वेळ बदलली काळ बदलला तसे गणेशोत्सवाचे स्वरूपही बदलले. १० वर्षांपूर्वीचे गणपती आणि आताचे गणपती यांच्यात जमीन आसमानाचा फरक आहे. अर्थात गणपती नाही बदलले माणसं मात्र बदलली. माणसांनी गणेशोत्सवाचं स्वरूपही बदललं. पूर्वी दूरवर एखाद्या गल्लीत सार्वजनिक गणपती असायचा. आजकाल गल्लोगल्ली असतात. घरगुती गणपतीही आजच्या एवढे नक्कीच नव्हते. माझ्या पाहण्यात आलेले हे काही गणपतीचे विशेष प्रकार: १. पारंपारिक गणपती: वंश-परंपरेनुसार चालत आलेला हा गणपतीचा प्रकार. यामध्ये वडलोपार्जित गणपती पूजला जातो. इथे सजावटीला विशेष महत्व दिलं जात नाही मात्र गणपती घरी असेपर्यंत त्याची पूजाअर्चा विधिवत कशी होईल यावर जास्त भर दिला जातो. प्रसाद म्हणून जास्तीत जास्त लोक जेवून किवा तृप्त होवून कसे जातील यावर विशेष लक्ष दिलं जातं. २. पारंपारिक गणपती मध्यमवर्गीयांचे: यामध्ये सजावटीला विशेष महत्व दिलं जात. थर्माकोल, लाईट्स, फुलं decoration साठी वापरली जातात. पूजा १००% विधीवतच झाली पाहिजे असा यांचा अट्टाहास नसतो. आपल्याला जमेल, वेळ मिळेल तशी पूजा-अर्चा पाहिली जाते. घरी आलेल्या पाहुण्यांचे चहा, सरबत, चिवडा, लाडू वा इतर फराळ देव...

अहो असे दचकू नका! मी काही इथे ऋषीच्या भाजीची रेसिपी पोस्ट करत नाहीय. नुकताच ऋषीपंचमीचा लेख वाचनात आला आणि ऋषीच्या भाजीची आठवण झाली. तसं ऋषीची भाजी करणं येरागबाळ्याच काम नाही. जे करत असतील त्यांना नक्कीच पटेल. बर्याच जणांना कदाचित माहितही नसेल ऋषीची भाजी म्हणजे काय? ब्रम्हदेवाने जेव्हा सृष्टीची निर्मिती केली तेव्हा त्यांनी ७ ऋषी निर्माण केले वसिष्ठ, कश्यप, अत्री, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम आणि जमदग्नी. यांनाच सप्तर्षी म्हणून ओळखलं जात. यांच्यापासूनच पुढील पिढीची निर्मिती झाली. आपल्या घराण्याचे गोत्र सांगताना आपण ज्यांच नाव घेतो ते हेच आपल्या घराण्याचे मूळ पुरुष. ऋषीपंचमीच्या दिवशी याच ऋषींच स्मरण केलं जात. या दिवशी स्वकष्टाने निर्माण केलेलं म्हणजेच शेतीसाठी बैलांचा वापर न करता तयार झालेलं अन्न जसं कंदमूळ, रानपाला शिजवला जातो. त्यालाच ऋषीची भाजी असं म्हणतात. माझी ऋषीच्या भाजीशी ओळख झाली ती माझ्या आजीमुळे. भले घरी गणपती बसत नसले तरी ती भलं मोठं पातेलं भरून ऋषीची भाजी करायची. मग सगळ्या शेजाऱ्या-पाजाऱ्याना आणि आपल्या लेकींना ती भाजी पोहोचती करायची हा तीचा दरवर्षीचा परिपाठ असायचा. लहान...

गणपती यायला फ़क्त दोन दिवस राहिलेत आणि आमच्या दादरची प्रत्तेक गल्लीनगल्ली माणसानी फुलून गेलीय. सगळ्यांचे डोळे बाप्पाच्या आगमनाकडे लागलेत. लहानांपासून थोरान्पर्यंत सगळयानाच बाप्पाने वेड लावलय. त्यातलीच एक आमची टीना, वय वर्षे ५. लहानपणा पासूनच ती गणपतीची जबरदस्त fan आहे. गणपती या विषयावर ती दिवसभर चित्र काढू शकते. (लहान असताना मी कधीच व्यक्तिचित्रांच्या वाटेला गेले नाही.....कारण नाक तोंड डोळे काढणे ही अपने बस की बात नहीं थी) हल्लीची मुलं उपजतच हुशार आणि चिकित्सक असतात, आपल्याला अजुनही न पडलेले प्रश्न त्यांना लहानपणीच पडतात याचा प्रत्यय मला हल्लीच आला. टीनाने काढलेल्या असंख्य गणपतीच्या चित्रान्पैकी ते एक चित्र होतं. पण यात गणपती बरोबर एक मुलगीही होती. न राहवून आईने तिला विचारलं आज गणपतीच्या बाजूला तुझही चित्र काढलं का? त्यावर बाईसाहेब उत्तरल्या "हा गणपती आणि ही गणपतीची मुलगी" ......उत्तर ऐकून आम्ही थक्कच झालो. गणपतीला कधी मुलागिही असू शकते याचा विचार आमच्या गेल्या सात पीढयानमध्ये कोणी केला नसेल :) काय भन्नाट डोकी असतात आजकालच्या मुलांची! बहिण तर बहिण भाऊतर त्याहून एक पाऊल ...